- دکتر علی شمسا
- نوشته شده توسط دکتر شمسا
کمردردی که بعد از جابهجایی یک وسیله، در دوران بارداری یا همزمان با قاعدگی شروع میشود، همیشه علت یکسانی ندارد. بعضی خانمها درد را به دیسک نسبت میدهند، درحالیکه مشکل ممکن است از عضلات، مفاصل یا اندامهای لگنی باشد. علت دیسک کمر در زنان نیز معمولاً یک عامل مشخص نیست؛ تغییرات تدریجی دیسک، زمینه خانوادگی و فشارهای واردشده به کمر میتوانند در کنار هم نقش داشته باشند.
برای فهمیدن علت درد، باید میان آسیب واقعی دیسک و کمردردهایی که فقط علائم مشابه دارند تفاوت گذاشت. در این مقاله بررسی میکنیم سن، وزن، فعالیتهای روزمره، بارداری و تغییرات هورمونی چه ارتباطی با مشکلات دیسک دارند و چه زمانی برای تشخیص دقیقتر باید به پزشک مراجعه کرد.
آنچه در این مقاله خواهید خواند
علت دیسک کمر در زنان چیست و آیا با مردان تفاوت دارد؟
بسیاری از علتها و عوامل خطر دیسک کمر در زنان و مردان مشترکاند. تغییرات فرسایشی دیسک، زمینه ژنتیکی و فشارهای مکانیکی از مواردی هستند که در هر دو گروه نقش دارند. دیسکها بالشتکهای طبیعی بین مهرهها هستند؛ وقتی در گفتوگوی روزمره از «دیسک کمر» صحبت میکنیم، معمولاً منظور آسیب یا بیرونزدگی آنهاست. در فتق دیسک، بخشی از ماده داخلی از شکاف لایه بیرونی خارج میشود و ممکن است عصب مجاور را تحریک کند. برای آشنایی بیشتر با این ساختار، مطلب دیسک کمر چیست را بخوانید.
در بسیاری از بیماران، نمیتوان گفت فقط یک حرکت یا فعالیت باعث مشکل شده است. ممکن است دیسک بهتدریج تغییر کرده باشد و درد پس از خمشدن یا بلندکردن یک وسیله خودش را نشان دهد. از طرف دیگر، شرایط زندگی و میزان فشارهای شغلی یا روزمره در افراد متفاوت است؛ بنابراین دو زن همسن هم الزاماً عوامل خطر یکسانی ندارند. زنبودن بهتنهایی توضیح کافی برای ایجاد فتق دیسک نیست.
موضوعی که در زنان اهمیت دارد، وجود علتهای دیگری برای کمردرد است. دردهای مرتبط با قاعدگی، بارداری یا بعضی بیماریهای لگنی ممکن است با درد دیسک اشتباه گرفته شوند. شایعتر بودن کمردرد در برخی گروههای زنان نیز به این معنی نیست که همه آنها بیشتر دچار فتق دیسک میشوند. حتی مشاهده بیرونزدگی در MRI باید در کنار علائم و معاینه تفسیر شود؛ بعضی تغییرات دیسک بدون درد هستند.
افزایش سن، ژنتیک و آسیبهای قبلی چه نقشی در دیسک کمر زنان دارند؟
با افزایش سن، دیسکها ممکن است بخشی از آب و انعطافپذیری خود را از دست بدهند و در برابر فشار آسیبپذیرتر شوند. این تغییرات معمولاً تدریجیاند و همیشه درد ایجاد نمیکنند؛ اما میتوانند زمینه آسیب لایه بیرونی یا بیرونزدگی ماده داخلی دیسک را فراهم کنند. بالارفتن سن، به معنی ابتلای حتمی به فتق دیسک نیست و زنان جوان هم ممکن است این مشکل را تجربه کنند.
به نقل از مایو کلینیک:
A herniated disk typically happens over time
because of the natural aging process
that causes disks to wear down.
ترجمه: «فتق دیسک معمولاً بهمرور زمان و در نتیجه روند طبیعی افزایش سن ایجاد میشود؛
روندی که باعث فرسودهشدن دیسکها میشود.»
زمینه خانوادگی هم در بعضی افراد نقش دارد. اگر چند نفر از اعضای خانواده دچار مشکلات دیسک شدهاند، ممکن است استعداد ژنتیکی در این میان مؤثر باشد. البته سابقه خانوادگی نه تشخیص بیماری است و نه به این معنی که شما حتماً به جراحی نیاز پیدا میکنید. برای بررسی وضعیت هر فرد باید علائم، معاینه و شرایط زندگی او را در کنار هم در نظر گرفت.
آسیب شدید یا فشار نامتناسب نیز میتواند در ایجاد فتق نقش داشته باشد، اما هر شروع ناگهانی درد به معنی یک آسیب کاملاً تازه نیست. برای مثال، ممکن است دیسکی که از قبل تغییرات فرسایشی داشته، پس از چرخیدن همراه با بلندکردن بار علامتدار شود. در مقابل، سابقه یک زمینخوردن قدیمی هم بهتنهایی ثابت نمیکند علت درد امروز همان حادثه است.
اضافهوزن، کمتحرکی و نشستن طولانی چگونه بر دیسک کمر اثر میگذارند؟
اضافهوزن یکی از عوامل افزایشدهنده فشار بر دیسکهای پایین کمر است و میتواند در کنار زمینه ژنتیکی، سن و فشارهای روزمره در بروز مشکل نقش داشته باشد. البته داشتن اضافهوزن به معنی ابتلای حتمی به فتق دیسک نیست و وزن طبیعی هم بهتنهایی از فرد محافظت نمیکند. برای مثال، شرایط زنی که اضافهوزن دارد و مرتب بار سنگین جابهجا میکند، با کسی که فعالیت متناسب و فشار کاری کمتری دارد یکسان نیست. هدف از کنترل وزن، کاهش بخشی از فشارها و کمک به سلامت عمومی است، نه وعده درمان قطعی دیسک با لاغرشدن.
کمتحرکی نیز ممکن است آمادگی و توان عضلات حمایتکننده کمر را کاهش دهد. وقتی بدن به فعالیت عادت ندارد، انجام ناگهانی کارهای سنگین میتواند تحمل آن را به چالش بکشد. بااینحال، ضعف عضلات یا کمتحرکی را نباید بهتنهایی علت قطعی پارگی دیسک دانست. فعالیت منظم و متناسب با شرایط فرد به حفظ توان حرکتی کمک میکند؛ در صورت وجود درد، نوع و شدت فعالیت باید متناسب با ارزیابی پزشکی تنظیم شود.
نشستن طولانی، بهخصوص بدون تغییر وضعیت، ممکن است درد و خشکی کمر را بیشتر کند؛ اما هر دردی پس از کار پشت میز از دیسک نیست. رانندگی طولانی نیز علاوه بر نشستن، با ارتعاش همراه است و میتواند فشارهای واردشده به ستون فقرات را افزایش دهد. تغییر وضعیت، وقفههای حرکتی و افزایش تدریجی فعالیت از اقدامات کمککنندهاند. سیگار هم از عوامل خطر شناختهشده مشکلات دیسک است و بهتر است در بررسی سبک زندگی نادیده گرفته نشود.
آیا کارهای خانه، بلندکردن کودک و ورزش سنگین باعث دیسک کمر میشوند؟
کارهای خانه، مراقبت از کودک یا ورزش، بهخودیخود به معنی آسیب دیسک نیستند. آنچه اهمیت دارد میزان بار، تکرار فعالیت، آمادگی بدن و نحوه انجام حرکت است. برای مثال، بلندکردن یک وسیله سنگین درحالیکه تنه همزمان میچرخد، ممکن است فشار بیشتری به کمر وارد کند. بعضی کارهای شغلی، نظافت طولانی یا جابهجایی مکرر کودک نیز میتوانند با فشارهای تکراری همراه باشند. بااینحال، شروع درد پس از این فعالیتها همیشه به معنی فتق دیسک نیست؛ کشیدگی عضله یا تحریک مفاصل هم ممکن است مطرح باشد.
برای کاهش فشارهای قابلاجتناب، بار را تا حد امکان نزدیک بدن نگه دارید، وسایل سنگین را به چند بخش تقسیم کنید و هنگام جابهجایی، بهجای چرخاندن ناگهانی تنه زیر بار، جهت پاها را هم تغییر دهید. در مراقبت از کودک نیز ارتفاع محل تعویض لباس یا نحوه بلندکردن او میتواند روی راحتی کمر اثر بگذارد. لازم نیست از هر خمشدن بترسید؛ هدف، متناسبکردن فشار با توان بدن و پرهیز از فعالیت سنگین و مکرر بدون استراحت است.
ورزش منظم معمولاً بخشی از مراقبت از کمر است، اما افزایش ناگهانی وزنه یا تمرین با فشار نامتناسب میتواند مشکلساز شود. اگر حرکتی درد را بهطور واضح بیشتر میکند، برنامه باید بازبینی شود. کفش پاشنهبلند هم ممکن است در بعضی افراد ناراحتی کمر ایجاد کند، ولی درد هنگام پوشیدن آن بهتنهایی ثابت نمیکند که دیسک آسیب دیده یا پاره شده است.
آیا بارداری و زایمان علت دیسک کمر در زنان هستند؟
کمردرد بارداری شایع است، اما بیشتر این دردها به معنی فتق دیسک نیستند. افزایش وزن، تغییر مرکز ثقل بدن و تغییرات رباطهای لگن میتوانند فشار و الگوی حرکت را تغییر دهند. درد کمربند لگنی نیز ممکن است در پایین کمر، اطراف باسن یا لگن احساس شود و با مشکل دیسک اشتباه گرفته شود. بنابراین، فقط از روی شروع درد در بارداری نمیتوان علت آن را مشخص کرد.
فتق علامتدار دیسک در بارداری غیرشایع است و شواهد موجود، بارداری را بهتنهایی عامل قطعی افزایش خطر آن نمیدانند. در نتیجهگیری یک مرور نظاممند منتشرشده در مجله جراحی ستون فقرات (Journal of Spine Surgery) آمده است:
Pregnancy itself does not increase the likelihood of developing herniated lumbar disks.
However, disc prolapse is associated with a greater risk of back pain.
ترجمه: «بارداری بهخودیخود احتمال ایجاد فتق دیسک کمر را افزایش نمیدهد.
بااینحال، بیرونزدگی دیسک با احتمال بیشتر کمردرد همراه است.»
نویسندگان همین پژوهش تأکید کردهاند که کیفیت شواهد پایین است؛ پس نتیجه را باید با احتیاط و متناسب با وضعیت هر مادر تفسیر کرد. همچنین کمردرد بعد از زایمان را نباید خودکار به دیسک، نوع زایمان یا بیحسی اپیدورال نسبت داد. تغییرات عضلات و لگن و فشارهای مراقبت از نوزاد هم میتوانند در درد نقش داشته باشند. اگر درد ادامه دارد، به پا منتشر میشود یا با ضعف همراه است، بررسی پزشکی لازم است. انتخاب درمان در بارداری باید با هماهنگی پزشکان مرتبط انجام شود؛ این علائم بهتنهایی دلیلی برای انتخاب نوع زایمان نیستند.
یائسگی و تغییرات هورمونی چه ارتباطی با دیسک کمر دارند؟
پس از یائسگی، کاهش استروژن میتواند بر سلامت استخوان و بعضی بافتهای حمایتکننده ستون فقرات اثر بگذارد. در برخی پژوهشها، میان یائسگی و شدت بیشتر تغییرات فرسایشی دیسک ارتباط دیده شده است؛ اما این ارتباط به معنی آن نیست که یائسگی در هر زن باعث فتق دیسک میشود. مطالعات مشاهدهای نمیتوانند بهتنهایی ثابت کنند چه مقدار از این تغییرات مربوط به هورمونها و چه مقدار ناشی از افزایش سن یا عوامل دیگر است. فرسودگی دیسک هم الزاماً با پارگی، درد یا نیاز به جراحی همراه نیست.
تغییرات هورمونی دوران قاعدگی نیز ممکن است روی حساسیت به درد یا شدت کمردرد اثر بگذارند. بااینحال، بیشترشدن درد در روزهای قاعدگی ثابت نمیکند که دیسک آسیب تازهای دیده است. اگر درد هر ماه با الگوی مشخصی تکرار میشود یا همراه درد لگنی و علائم زنان است، باید علتهای دیگری هم بررسی شوند. داشتن مشکل دیسک از قبل نیز احتمال وجود همزمان یک علت دیگر برای درد را رد نمیکند.
موضوع مهم دیگر، تفاوت پوکی استخوان با بیماری دیسک است. پوکی استخوان باعث کاهش استحکام استخوان میشود و میتواند خطر شکستگی مهره را بالا ببرد؛ چنین شکستگیای ممکن است کمردرد ایجاد کند، اما همان فتق دیسک نیست. بهویژه پس از یائسگی، درد ناگهانی و شدید کمر یا همراهشدن آن با کاهش قد نباید صرفاً به «دیسک» نسبت داده شود و به بررسی پزشکی نیاز دارد.
چه کمردردهایی در زنان با دیسک کمر اشتباه گرفته میشوند؟
درد قاعدگی، اندومتریوز، بعضی مشکلات لگنی و کشیدگی عضلات میتوانند در ناحیه کمر درد ایجاد کنند، بدون اینکه علت آن فتق دیسک باشد. برای مثال، همراهی کمردرد با درد لگنی، قاعدگی بسیار دردناک یا درد هنگام رابطه جنسی، اطلاعات مهمی برای پزشک است. این نشانهها تشخیص قطعی یک بیماری نیستند، اما کمک میکنند بررسی فقط به ستون فقرات محدود نشود.
به نقل از جانز هاپکینز مدیسین:
Back pain in women often has complex origin and multiple causes,
requiring a multi-specialty approach to care.
ترجمه: «کمردرد در زنان اغلب منشأ پیچیده و علتهای متعددی دارد؛
به همین دلیل، مراقبت از آن ممکن است به همکاری چند تخصص نیاز داشته باشد.»
مشکلات کلیوی یا ادراری هم گاهی با درد پشت یا پهلو همراه میشوند. وجود تب، لرز، سوزش یا تکرر ادرار در کنار درد، نیاز به بررسی این احتمال را بیشتر میکند؛ بهخصوص اگر احتمال عفونت کلیه مطرح باشد، مراجعه را عقب نیندازید. در مقابل، راست یا چپ بودن درد بهتنهایی مشخص نمیکند مشکل از کلیه، تخمدان یا دیسک است.
دردی که از کمر یا باسن به پا میزند و با گزگز، بیحسی یا ضعف همراه است، ممکن است درگیری عصب را مطرح کند؛ ولی همین علائم هم برای تشخیص قطعی دیسک کافی نیستند. پزشک باید مسیر درد، معاینه و در صورت لزوم تصاویر را کنار هم بگذارد. وجود یک مشکل در MRI، احتمال وجود علت دیگری برای درد را از بین نمیبرد.
عضو انجمن جراحان مغز و اعصاب ایران و اروپا بررسی و مشاوره رایگان تصاویر MRI
برای تشخیص علت دیسک کمر در زنان چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر کمردرد ادامه پیدا کرده، خواب و فعالیتهای روزمره را مختل میکند یا به پا منتشر میشود، بهتر است برای ارزیابی وقت بگیرید. بیحسی یا گزگز ماندگار نیز نباید بدون بررسی رها شود. جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات میتواند علائم مرتبط با دیسک را ارزیابی کند و درباره مسیر درمان نظر بدهد. اگر شرح حال به مشکلات زنان یا دستگاه ادراری اشاره داشته باشد، ممکن است بررسی توسط متخصص مربوط هم لازم شود.
در ویزیت، زمان شروع درد، ارتباط آن با فعالیت یا قاعدگی، سابقه بارداری و درمانهای قبلی بررسی میشود. معاینه قدرت عضلات، حس و رفلکسها نیز به مشخصشدن وضعیت عصب کمک میکند. برای همه کمردردها از همان ابتدا MRI لازم نیست؛ تصویربرداری زمانی درخواست میشود که براساس علائم و معاینه، به تشخیص یا تصمیم درمانی کمک کند. مراجعه به جراح هم به معنی نیاز قطعی به عمل نیست؛ بسیاری از بیماران با روشهای غیرجراحی پیگیری میشوند.
بعضی علائم به نوبت معمول مطب محدود نمیشوند: مشکل تازه در شروع یا تخلیه ادرار، بیاختیاری تازه ادرار یا مدفوع، بیحسی بین پاها و اطراف اندام تناسلی یا مقعد، و ضعف شدید یا سریعاً پیشرونده پا، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس هستند. ضعف جدید یا افتادگی تازه مچ پا نیز باید فوری ارزیابی شود. در این شرایط، منتظر اثر دارو، پایان جلسات فیزیوتراپی یا آمادهشدن MRI قبلی نمانید.
سخن آخر
برای پیدا کردن علت دیسک کمر در زنان، نمیتوان فقط به سن، بارداری یا یک حرکت اشتباه تکیه کرد. مهمتر این است که مشخص شود درد واقعاً از دیسک و درگیری عصب ناشی میشود یا عامل دیگری در آن نقش دارد. این بررسی کمک میکند درمان متناسب با مشکل انتخاب شود و بیمار میان توصیههای متفاوت و درمانهای تکراری سردرگم نماند.
اگر کمردرد یا درد پا ادامه دارد، درمانهای قبلی کمک کافی نکردهاند یا درباره نتیجه MRI خود سؤال دارید، میتوانید برای معاینه و بررسی مدارک به دکتر سید علی شمسا، جراح مغز و اعصاب، دیسک و ستون فقرات مراجعه کنید. هدف از ارزیابی تخصصی، روشنشدن علت علائم و انتخاب مسیر مناسب درمان، از پیگیری غیرجراحی تا بررسی جراحی در موارد لازم، است.
دکتر سید علی شمسا، جراح و متخصص مغز و اعصاب، دیسک و ستون فقرات، بیش از ۱۰ سال تجربه و بیش از ۵۰۰۰ عمل جراحی در کارنامه خود دارند.
برای بررسی اولیه، میتوانید تصاویر MRI خود را از طریق اینستاگرام دکتر شمسا ارسال کنید تا بهصورت رایگان بررسی شوند. برای معاینه و تعیین مسیر درمان نیز میتوانید از طریق شمارههای زیر نوبت بگیرید.
آدرس مطب:
تهران، جردن، بلوار آفریقا، بالاتر از خیابان تندیس، ساختمان گلها، پلاک ۱۵۱، طبقه سوم
تلفنهای نوبتدهی:
۰۹۳۵۹۱۰۰۱۴۱
اینستاگرام:
https://www.instagram.com/dralishamsa/
عضو انجمن جراحان مغز و اعصاب ایران و اروپا
بیش از ۵۰۰۰ عمل جراحی موفقیت آمیز